🌐 Modül 8 · Bağlam ve Gelecek · Bölüm 8.3 · 8 dk okuma

Etik: Sorumlu Hızlanma

Hızlı yapmak + doğru yapmak — AI çağında mühendisin sorumluluğu.

Önkoşul

Bu bölümde öğreneceklerin

  • AI çip üreticisinin etik sorumluluklarını say
  • Askeri kullanım, gözetim, çevre sorunlarını tart
  • Enerji + iklim etkisini hesapla
  • Çeşitlilik, kapsayıcılık, açık kaynak ilkelerini tanı
  • SIDRA için etik yönergeler önerisi

Açılış: Hız + Sorumluluk

“Move fast and break things” (Facebook 2010s). Sonuç: sosyal medya bağımlılık, seçim manipülasyonu, genç psikolojisi.

AI çipleri çok daha güçlü olur (Y100 10⁶× Y1). Hız tek değer değildir. Sorumluluk + etik zorunlu.

Bu bölüm SIDRA ekibinin kendine sorması gereken zor soruları listeler.

Sezgi: 5 Etik Eksen

EksenSoruSIDRA ilgisi
Askeri kullanımSIDRA silaha girer mi?ASELSAN müşteri
GözetimYüz tanıma, takip sistemlerinde?Edge AI tipik uygulama
ÇevreEnerji, su, kimyasal atık?Fab işletme
İstihdamOtomasyon işsizliği?AI genelde
ErişimZengin-fakir ayrımı?Fiyatlandırma

Her nesil (Y1, Y10, Y100) bu soruların cevabı farklı olmalı.

Formalizm: Etik Boyutlar

L1 · Başlangıç

Askeri kullanım:

SIDRA ASELSAN tarafından desteklenen bir projedir. ASELSAN savunma sanayisinde → SIDRA çipleri silah sistemlerinde kullanılabilir.

Etik soru: otonom silah sistemleri (LAWS) etik mi?

UN 2023: LAWS uluslararası yasal sınırlar çağrısı. Türkiye imzaladı.

SIDRA yönergesi (önerilen):

  • Defensive sistemler: OK (radar, erken uyarı).
  • Insan-döngüsünde karar: OK (mühendis son kararlı).
  • Tam otonom ölümcül: REDdedilir.

Gözetim:

Yüz tanıma, davranış analizi → devlet gözetimi artar. Demokratik kaygılar.

SIDRA Y1 edge AI sensörlerde kamera. ASELSAN müşteri kamu güvenliği ürün yapar.

Yönerge:

  • Anonim istatistik: OK.
  • Bireysel takip: yasal yetki gerekir.
  • Etnik/dini profilleme: REDdedilir.

Çevre:

Fab enerji tüketici. 1 fab:

  • 100 MW elektrik.
  • 1000 m³/gün su.
  • Tehlikeli kimyasallar.

SIDRA UNAM 100 kW (küçük). Y10 mini-fab 5 MW. Y100 tam fab 100+ MW.

Yönerge:

  • Yenilenebilir enerji (güneş, rüzgar) %50+.
  • Su geri dönüşüm.
  • Atık kimyasal bertaraf sertifika.
L2 · Tam

AI enerji etkisi:

GPT-3 eğitim 1287 MWh = 552 ton CO₂. AI küresel %5-10 elektrik 2030 (IEA).

SIDRA avantajı: inference 100-1000× daha verimli → AI iklim yükü azalır. Pozitif etik pay.

Y100 tam deploy (1M inference çipi yerine 1M GPU) → yıllık 10 TWh tasarruf. 2% Türkiye toplam elektrik.

İstihdam etkisi:

AI bazı işleri kaldırır (call center, veri giriş). Yeni işler (AI operatör, veri bilimci).

SIDRA Türkiye’de 2035’te 1000+ yeni iş yaratır. Pozitif.

Aynı zamanda AI otomasyon (otonom araçlar, çağrı merkezi) 10K+ iş kaldırır. Net etki belirsiz.

Yönerge:

  • Yeniden eğitim fonu (TÜBİTAK).
  • Açık AI eğitim (SIDRA Atölye gibi).
  • Sosyal güvenlik ağı politikası.

Erişim:

SIDRA Y1 200/c\cip(Tu¨rkiye).Mobilcihazda:u¨ru¨n200/çip (Türkiye). Mobil cihazda: ürün 500 (cihaz + kar).

Ekonomik erişim: Türkiye orta gelir. Ürün fiyatı gelire göre ayarlanabilir.

Küresel: gelişmekte olan ülkeler için SIDRA ekonomik alternatif (NVIDIA $50K datacenter kart).

Açık kaynak:

SIDRA simulator MIT. SDK açık. Firmware GPL.

Tam açık: RTL (çip tasarım) açık mı?

Zorluk: IP ticari değer. Rekabet kaybı.

Öneri: Academic rama (non-commercial) açık; ticari rama kapalı.

L3 · Derin

Çeşitlilik ve kapsayıcılık:

SIDRA ekibi:

  • Cinsiyet: %30 kadın (sektör ortalaması %20). Hedef %50.
  • Uluslararası: Türk + uluslararası.
  • Disiplin: elektrik/elektronik + yazılım + malzeme + fizik.
  • Yaş: deneyim + yeni mezun karışık.

Etik komite:

SIDRA’nın etik komitesi kurulacak (2026):

  • Academia (etik, felsefe).
  • Sivil toplum.
  • Hukuk.
  • Mühendis (içeriden).

Kritik kararlar: askeri satış, gözetim müşteri, çevre politikası.

Şeffaflık:

Yıllık şeffaflık raporu:

  • Müşteri dağılımı (savunma, sivil, akademik).
  • Enerji tüketim + CO₂.
  • İstihdam + çeşitlilik.
  • Etik komite kararları.

Google, Microsoft, Apple benzeri raporlar yayımlıyor. SIDRA da.

Uzun vade etik:

Y100+ AI daha güçlü → daha çok etik yük. AGI senaryolarında?

Sorular:

  • Otonom sistem hata yapsa sorumlu kim?
  • AI halüsinasyon yasal sorumluluk?
  • Çip tasarımcı moral yük?

Henüz yanıt yok. SIDRA bu tartışmayı Türkiye’de başlatır.

SIDRA etik manifesto (taslak):

  1. İnsan-merkezli AI: otomatikleşme + destek (yerine değil).
  2. Şeffaflık: kararlar açıklanabilir.
  3. Çevre: karbon-net-sıfır 2030.
  4. Erişim: açık kaynak + akademik.
  5. Askeri: sadece defensive + insan-kontrollü.
  6. Çeşitlilik: %50 kadın 2030.
  7. Toplum: Türkiye yararına + küresel sorumluluk.

Deney: SIDRA Etik Senaryosu

Senaryo: Bir ülke SIDRA Y10’dan 10K çip istiyor, “gözetim sistemi” için.

Analiz:

  • Ülke demokratik mi? (Freedom House skoru).
  • Proje detayı nedir?
  • İnsan hakları kaygısı var mı?
  • Uluslararası yaptırım?

Etik komite kararı:

  • Eğer demokratik + şeffaf + UN uyumlu: EVET (satış).
  • Eğer gözetim otoriter rejim: REDdedilir (satış yok).
  • Belirsiz: ek araştırma + şart (export control).

Gerçek örnek: ABD semiconductor ihracat kısıtları benzer mantık. SIDRA kendi politikası.

Kısa Sınav

1/6SIDRA'nın askeri kullanım konusunda yönergesi?

Laboratuvar Görevi

SIDRA etik komite kuralları.

Önerilen üyeler:

  • 1 akademisyen (etik/felsefe).
  • 1 sivil toplum (insan hakları).
  • 1 hukukçu.
  • 2 SIDRA mühendis (senior).
  • 1 uluslararası gözlemci.

Süreç:

  • Aylık toplantı.
  • Kritik kararlar oy birliği.
  • Yıllık şeffaflık raporu.

Yetki:

  • Müşteri onayı/reddi (askeri, gözetim).
  • Çevre politika belirleme.
  • İstihdam ve çeşitlilik hedefleri.
  • Açık kaynak politikası.

Yapı ağırlık değil; SIDRA’yı sürdürülebilir marka yapar.

Özet Kart

  • 5 etik eksen: askeri, gözetim, çevre, istihdam, erişim.
  • SIDRA yönerge: defensive askeri, anonim gözetim, yenilenebilir enerji, açık kaynak akademik.
  • İklim pozitif etki: inference 100-1000× GPU’lardan verimli.
  • Şeffaflık: yıllık rapor + etik komite.
  • Çeşitlilik hedef: %50 kadın 2030.
  • Manifesto: 7 ilke.

Vizyon: Sorumlu SIDRA

  • Y1 (2026): Etik manifesto yayımla.
  • Y3 (2028): Etik komite kurul.
  • Y10 (2030): Yıllık şeffaflık raporu.
  • Y100 (2035): Sektör lideri sorumlu AI yönerge.
  • Y1000 (2040+): AGI hazırlık etik çalışma.

Türkiye’nin ilk sorumlu AI şirketi olma hedefi. Küresel örnek.

Daha İleri